Դդումը որպես կարոտինային նյութերի մատակարար

1912 թ. Ֆրեդերիկ Գոալենտ Հոպկինսը հայտնաբերեց, որ երբ առնետներին կերակրում են միայն կաթից առանձնացրած ածխաջրերով, ճարպերով ու սպիտակուցներով, ապա դրանց աճը զգալիորեն դանդաղում է: Պարզվեց, որ կաթի մեջ կա ճարպում լուծվող այլ նյութ:

1929 թ. Հոպկինսը դարձավ նոբելյան մրցանակի դափնեկիր «A» վիտամին կոչված նյութի հայտնաբերման համար: 1919 թ. Ստինբոկը (Վիսկոնսինի համալսարան) ենթադրեց, որ դեղին բույսերում պարունակվող ներկանյութի՝ բետա-կարոտինի ու A վիտամինի միջեւ կա որոշակի կապ: 1931 թ. շվեյցարացի Պ. Կարրերը նկարագրեց A վիտամինի քիմիական կառուցվածքը: 1947 թ. հոլանդացիներ Դ. Ա. Դորպն ու Յ. Արենսn առաջին անգամ սինթեզեցին A վիտամինը:

A վիտամինն անհրաժեշտ է օրգանիզմին

• Բարձրացնում է հակաօքսիդանտային ակտիվությունը:
• Խթանում է ոսկրերի նորացման ընթացքը:
• Բարձրացնում է դիմադրողականությունը:
• Պաշտպանում է աչքի ցանցաթաղանթը:
• Առանց A վիտամինի անհնարին է գեների տրանսկրիպցիան, էմբրիոնի զարգացումն ու բազմացումը:

ԱՄՆ գյուղդեպարտամենտը (USDA) հաշվարկել է A վիտամինի պարունակությունը որոշ մթերքներում.

• ձկան յուղ՝ 30 մգ (100 գրամում),
• հնդկահավի լյարդ՝ 6.5 մգ,
• հավի լյարդ՝ 3.3 մգ,
• կարագ՝ 0.684 մգ,
• պանիր «Չեդդեր»՝ 0.265 մգ,
• 1 հատ հավկիթ՝ 0.14 մգ:

Բուսական մթերքներ

• Խատուտիկի տերեւ՝ 898 մկգ,
• գազար՝ 835 մկգ,
• կարտոֆիլ քաղցր՝ 705 մկգ,
• կաղամբ սպիտակ՝ 681 մկգ,
• սպանախ՝ 469 մկգ,
• դդում՝ 400 մկգ,
• ուտելի կանաչիներ՝ 333 մկգ,
• սեխ մուսկատային՝ 169մկգ,
• ծիրան՝ 96 մկգ (կամ 1 օրվա պահանջարկի 11%)
• պապայա՝ 55 մկգ,
• մանգո՝ 38 մկգ,
• ոլոռ՝ 38 մկգ:
• բրոկկոլի. ցողուն՝ 31 մկգ, տերեւ՝ 800 մկգ (ըստ USDA-ի, ծաղիկներում A վիտամինը անհամեմատ քիչ է):

Կարոտինային նյութերի պարունակությունը գազարի ու դդմի մեջ

• Ալֆա-կարոտին: Դդում՝ 0.52 մգ, գազար՝ 3.477 մգ:
• Բետա-կարոտին: Դդում՝ 3.1- 3.8 մգ, գազար՝ 5.65-16.3 մգ:
• Բետա-կրիպտոքսանտին: Դդում՝ 2.145 մգ, գազար՝ 0 :
• Լյուտեին + զեաքսանտին: Դդում՝ 1.5 մգ, գազար՝ 0.256 մգ:

Ալֆա-կարոտին է պարունակվում նաեւ մուգ կանաչ բույսերում՝ բրոկոլի կաղամբ, կանաչ լոբի ու ոլոռ, սպանախ, շաղգամի տերեւ (ըստ USDA): Գիտնականները պարզել են, որ կանոնավոր կերպով գազար ուտողներն ավելի երկար են ապրում, քանի որ ալֆա-կարոտինն օգտակար է սիրտ-անոթային համակարգին: Օրգանիզմին անհրաժեշտ է օրական 518 մկգ ալֆա-կարոտին:

Լյուտեինն ու դրա իզոմեր հանդիսացող զեաքսանտինն ու այլ իզոմերները հիմնականում կուտակվում են աչքի ցանցաթաղանթի դեղին պուտի մեջ, որտեղ հանդես են գալիս որպես կապույտ գույնի զտիչ, կանխարգելում են տարիքային մակուլադիստրոֆիայի առաջացումը: Լյուտեինը շատ է եփած սպանախում՝12-18 մգ /100 գ, եգիպտացորենում՝ 0.27մգ, հավկիթի 1 դեղնուցի մեջ՝ 115–730 մգ (Coodrow E., et al, J. Nutr, 2006): Օրգանիզմին անհրաժեշտ է օրական 2.055 մգ լյուտեին, տարեցներին՝ 5-6 մգ:

Բետա-կրիպտոքսանտինը բավականին շատ է մանդարինի մեջ՝ 407 մկգ (հիմնականում՝ կլեպում): Կան տվյալներ, որ բետա-կրիտոքսանտինն օգտակար է ռեւմատոիդ արթրիտի դեպքում, հատկապես, եթե կիրառվում է զեաքսանտինի հետ համատեղ: Ըստ այլ հեղինակների կիրառվում է թոքերի ու աղիների հիվանդությունների բուժման համար:

Բետա-կարոտին

• Կարմրանարնջագույն ներկանյութ (պիգմենտ) է, առավել շատ է դդմի, քաղցր կարտոֆիլի, գազարի մեջ: Որոշակի քանակներով կա բոլոր բույսերում:
• Բնության մեջ հանդես է գալիս, որպես A վիտամինի նախորդ:
• Պաշտպանում է մաշկը արեւի ճառագայթներից: Օրգանիզմում յուրացման համար անհրաժեշտ են ճարպեր ու լեղաթթու:
• Բետա-կարոտինի կեսն աղեստամոքսային համակարգում վերածվում է A վիտամինի: Յուրացվելուց հետո կուտակվում է ճարպային հյուսվածքում ու մաշկում:

Բետա-կարոտինի ու ալֆա-տոկոֆերոլի (E վիտամին) յուրացման համար անհրաժեշտ է նույն սպիտակուցը (B դասի՝ SR-B1) :

Բետա-կարոտինի մեկ մոլեկուլը կարող է «արտադրել» A վիտամինի 2 մոլեկուլ, նման տրոհման համար անհրաժեշտ է ալֆա-տոկոֆերոլ:

Բույսերի կանաչ զանգվածում բետա-կարոտինը քողարկված է քլորոֆիլով:

Սոցիալական հարցումների (կես միլիոն մարդ) միջոցով պարզվել է, որ զարգացած երկրների կանայք սպառում են օրը 2-7 մգ բետա-կարոտին:

Բետա-կարոտինի մեկ օրվա պահանջարկը 3-8 մկգ է: Բետա-կարոտինը նվազեցնում է կրծքագեղձի ուռուցքի զարգացման հավանականությունը կլիմակտերիկ շրջանում գտնվող կանանց մոտ, կիրառվում է նաեւ տարիքային մակուլադիստրոֆիայի դեպքում:

Բետա-կարոտինի բարձր մակարդակը բարձրացնում է թոքերի քաղցկեղի զարգացման հավանականությունը ծխող կամ նախկինում ծխողների մոտ:

Բույսերից առանձնացված բետա-կարոտինը վաճառվում է դեղատներում, իսկ որպես սննդային ներկանյութ արտադրվողի ինդեքսն է՝ E160a:

Կարոտինային նյութերի դերը բնության մեջ

Աստծո նախախնամությամբ այս նյութերն՝ ածխածնի 40 ատոմ պարունակող մոլեկուլները ստեղծվել են բնությունը գլոբալ այրումից պաշտպանելու համար: Առանց կարոտինային նյութերի, մեր մոլորակի կանաչ զանգվածներն ընդամենը մի քանի ժամում կծածկվեն մոխիրի շերտով:

Հարցեր, պատասխաններ, մեկնաբանություններ